Sen o egzorcyście — co oznacza i kiedy się martwić

Dlaczego śni Ci się egzorcysta?

Budzisz się w środku nocy, a w głowie wciąż masz obrazy księdza w fioletowej stule, dym kadzidła, czyjeś nienaturalnie wykręcone ciało i głos wypowiadający łacińskie słowa, których nigdy się nie uczyłeś. Może to Ty leżałeś na łóżku, a duchowny pochylał się nad Tobą. Może to ktoś bliski. A może patrzyłeś z boku, jakby przez szybę. Jeżeli budzisz się z takiego snu — nie jesteś sam. Marzenia senne z udziałem egzorcysty, choć stosunkowo rzadkie w porównaniu z koszmarami o wypadkach czy ucieczce, należą do najbardziej intensywnych emocjonalnie doświadczeń nocnych i pozostawiają po sobie długi cień, który potrafi towarzyszyć Ci nawet kilka dni.

Skąd biorą się takie sny? Religijne treści pojawiają się w około 5–8% raportów sennych dorosłych, a osoby silnie zaangażowane religijnie raportują je dwa do trzech razy częściej niż osoby niereligijne (Bulkeley, 2009). W Polsce — kraju, w którym ponad 70% mieszkańców deklaruje przynależność do Kościoła katolickiego, a temat egzorcyzmów regularnie powraca w mediach (świadectwa ks. Aldo Buonaiuto, film „Egzorcysta”, książki ks. Andrzeja Trojanowskiego) — figura kapłana odprawiającego rytuał ma szczególnie głęboko zakorzenione miejsce w kulturowej wyobraźni. Stąd częstotliwość, z jaką taka postać pojawia się w polskich snach.

Współczesna neuronauka snu oferuje jeszcze jeden klucz do zrozumienia tego doświadczenia. Patrick McNamara i Kelly Bulkeley w pracy opublikowanej we Frontiers in Psychology (McNamara i Bulkeley, 2015) argumentują, że mózg podczas snu REM ma wyjątkową skłonność do generowania „nadnaturalnych agentów” — postaci wykraczających poza zwykłą rzeczywistość. Aniołowie, duchy, zmarli krewni, demony, postacie religijne — to wszystko produkty tego samego mechanizmu, który ewoluował, by pomóc nam radzić sobie z niepewnością i strachem. Egzorcysta we śnie jest właśnie takim agentem: figurą, która ma siłę zapanować nad chaosem, którego sami nie potrafimy okiełznać.

Co istotne, sen o egzorcyście nie zapowiada zła ani realnego opętania. Wbrew obawom, jakie ten obraz wywołuje, nie jest też sygnałem niewidzialnego zagrożenia duchowego. Sen taki najczęściej mówi o czymś o wiele bardziej ziemskim: o wewnętrznym konflikcie, niewypowiedzianym poczuciu winy, presji moralnej, której nie potrafisz wyrazić słowami. Egzorcysta jest archetypem oczyszczenia — Carl Gustav Jung określiłby go jako figurę pomagającą zintegrować Cień, czyli odrzucone części psychiki. Mózg sięga po ten obraz wtedy, gdy potrzebujesz „rytualnego” zakończenia czegoś trudnego — pożegnania starej wersji siebie, uwolnienia od czyjegoś wpływu, oczyszczenia z tego, co Cię obciąża. Hipoteza atrybucji religijnej Hilla i Pargamenta (Hill i Pargament, 2003) wprost pokazuje, że ludzie sięgają po religijne ramy interpretacyjne wtedy, gdy świeckie wyjaśnienia nie wystarczają — sen jest jednym z najsilniejszych poligonów tego procesu.

Jest jednak jeden wariant, w którym warto zachować szczególną uwagę. Część osób, które zgłaszają tego typu doświadczenia nocne, w rzeczywistości przeżywa paraliż senny — stan, w którym mózg wybudza się przed ciałem i przez kilka sekund lub minut nie możesz się ruszyć ani mówić. Metaanaliza Sharpless i Barbera (Sharpless i Barber, 2011), obejmująca ponad 36 000 osób, pokazała, że paraliż senny zdarzył się przynajmniej raz w życiu 7,6% populacji ogólnej i aż 28,3% studentów. W jego trakcie — z powodu specyficznej aktywności prawej części płata ciemieniowego (Jalal i Ramachandran, 2014) — bardzo często pojawiają się halucynacje obecności złowrogiej postaci stojącej obok łóżka. W krajach katolickich kultura podpowiada interpretację: to demon, to potrzeba egzorcyzmu. W Egipcie tę samą postać interpretuje się jako dżinna, w Japonii jako kanashibari, w skandynawskim folklorze jako marę.

Dlatego ten artykuł podzielę na dwie warstwy. Z jednej strony omówię, co Twój sen może mówić o Twoim życiu wewnętrznym i emocjach, których podświadomość domaga się od Ciebie. Z drugiej — wskażę moment, w którym warto zwrócić się do psychologa, a nie do duchownego. Te dwie ścieżki bywają w Polsce mylone, a od tego, którą wybierzesz, zależy często, czy to doświadczenie się skończy.

Najczęstsze scenariusze

Egzorcysta odprawia rytuał nad Tobą

To wariant najbardziej osobisty i często najbardziej przerażający. Leżysz, czujesz się sparaliżowany, słyszysz modlitwę po łacinie, ktoś kropi Cię wodą. Nie możesz nic powiedzieć, nie możesz uciec, a jednocześnie w środku czujesz coś, co próbuje się wyrwać. Po przebudzeniu pierwsze pytanie brzmi: „czy to znaczy, że we mnie coś jest?”. Odpowiedź współczesnej psychologii snu jest jednoznaczna: nie. Ten sen jest manifestacją tego, co Jung nazywał konfrontacją z Cieniem — częścią siebie, której nie akceptujesz. Może to nawyk, którego nie potrafisz zerwać. Może uzależnienie. Może toksyczna myśl, która wraca uporczywie. Może wstyd związany z czymś z przeszłości. Mózg, szukając symbolu „oczyszczenia z czegoś silnego”, sięga po najmocniejszy obraz, jaki kultura katolicka mu oferuje. Po takim śnie zadaj sobie pytanie: czego we mnie nie akceptuję? Co próbuję wypchnąć, choć to wraca?

Egzorcyzm bliskiej osoby — patrzysz z boku

Twoja matka, partner, brat, dziecko — ktoś bliski leży na łóżku, a kapłan odprawia nad nim rytuał. Ty stoisz w progu, sparaliżowany przerażeniem, niezdolny do interwencji. Ten wariant jest typowy dla osób, które żyją z kimś zmagającym się z trudnościami: uzależnieniem, depresją, niejasną relacją, kryzysem psychicznym. Patrzysz, jak ktoś bliski tonie, i czujesz, że Twoja pomoc nic nie daje — potrzebny jest „ktoś, kto ma władzę”, ktoś silniejszy od Ciebie. Egzorcysta w tym śnie symbolizuje pomoc, której nie umiesz zapewnić sam. Jedna z czytelniczek napisała: „pierwszy raz przyśniło mi się to, jak mąż znowu zaczął pić — jakby moja głowa wzywała Boga, bo ja nie dawałam już rady”. Ten sen rzadko mówi o opętaniu — niemal zawsze mówi o bezradności i potrzebie zewnętrznej siły.

Sam jesteś egzorcystą

Stoisz w stule, trzymasz krzyż, wypowiadasz formuły. Ktoś inny leży, krzyczy, wyje. Ty masz panować nad sytuacją. Sen ten niemal nigdy nie pojawia się u osób z silną tożsamością religijną — częściej u osób, które w życiu na jawie wzięły na siebie rolę „terapeuty rodziny”: wysłuchują wszystkich, rozwiązują konflikty, próbują „leczyć” bliskich, którzy o leczenie sami nie proszą. Jeżeli śnisz, że odprawiasz rytuał nad kimś bliskim, mózg w nocy odgrywa Twoją codzienną odpowiedzialność za cudzy stan psychiczny. Pytanie do siebie: czy nie biorę na siebie zbyt wiele? Czy nie próbuję uzdrowić kogoś, kto sam nie chce się uzdrawiać? To częsty wzorzec u dorosłych dzieci alkoholików, partnerów osób depresyjnych i opiekunów starszych rodziców.

Egzorcysta przegrywa walkę

Wariant emocjonalnie najtrudniejszy. Ksiądz traci kontrolę, demon nie ustępuje, rytuał się nie udaje, albo sam duchowny zostaje pochłonięty przez siłę, z którą walczy. Sen ten pojawia się u osób, które straciły zaufanie do autorytetów: rodzica, terapeuty, lekarza, instytucji. Może niedawno dowiedziałeś się, że ktoś, w kim pokładałeś zaufanie, zawiódł — moralnie, zawodowo, osobiście. Mózg odzwierciedla to doświadczenie, ubierając je w symbol najwyższej powagi: nawet ten, który miał walczyć z najgorszym, okazał się słabszy od problemu. To trudny sen, ale jego przesłanie nie jest złowieszcze. Jest raczej zaproszeniem do tego, by zrewidować, na kim opierasz swoją siłę i czy nie czas zacząć budować ją w sobie. Bourguignon (Bourguignon, 2004) w badaniach nad transem opisała mechanizm, w którym rytuał nie powiódł się publicznie tylko wtedy, gdy społeczność była gotowa odrzucić dotychczasowy porządek autorytetów. Sen o przegrywającym egzorcyście może być Twoim wewnętrznym sygnałem podobnej gotowości.

Egzorcysta wchodzi nieproszony

Otwierasz drzwi, a w progu stoi obcy ksiądz. Nie wzywałeś go. Wchodzi, zaczyna święcić mieszkanie, twierdzi, że „tu jest coś, co trzeba usunąć”. Ty czujesz mieszankę strachu i oporu — chcesz go wyrzucić, ale jednocześnie obawiasz się, że ma rację. Ten wariant pojawia się często u osób, które przeżywają wewnętrzny konflikt między wychowaniem religijnym a obecnym światopoglądem. Egzorcysta-intruz to figura wymagań religii lub rodziny, które wchodzą do Twojego życia bez zaproszenia. „Powinieneś się spowiadać”, „powinnaś chrzcić dziecko”, „powinniście wziąć ślub kościelny” — głosy te potrafią w nocy ucieleśnić się w postaci nieproszonego kapłana. Jeżeli rozpoznajesz ten wariant, sen mówi o granicy, którą trzeba postawić — niekoniecznie wobec religii, lecz wobec presji, którą religia w Twoim otoczeniu uosabia.

Egzorcyzm dziecka

Sen, w którym to Twoje dziecko leży, krzyczy, jest poddawane rytuałowi, należy do najtrudniejszych do zniesienia. Po przebudzeniu czujesz fizyczną potrzebę pójścia do pokoju dziecka i sprawdzenia, czy żyje, czy oddycha. Wariant ten manifestuje się szczególnie u rodziców dzieci w okresie burzliwych zmian — buntu nastoletniego, problemów w szkole, wycofania emocjonalnego, kryzysu wieku przedszkolnego. Mózg, niezdolny rozpoznać, „co dzieje się z dzieckiem”, sięga po najpotężniejszy symbol: ktoś inny musi się nim zająć, bo Ty już nie wystarczasz. Egzorcyzm dziecka we śnie nie jest zapowiedzią choroby ani opętania. Jest sygnałem, że jako rodzic czujesz się bezsilny i potrzebujesz wsparcia z zewnątrz — i to wsparcie najczęściej powinno przybrać formę rozmowy z psychologiem dziecięcym, nie z księdzem.

Spotkanie z egzorcystą bez rytuału

Idziesz ulicą, do kawiarni, do biura — i nagle siedzi tam ksiądz, który mówi: „wiem, kim jesteś” albo „muszę z tobą porozmawiać”. Nie odprawia rytuału, nie wzywa demonów. Po prostu na Ciebie czeka. Ten wariant jest jednym z najmniej dramatycznych, a jednocześnie głęboko symbolicznych. Egzorcysta-rozmówca to figura sumienia — wewnętrznego głosu, który chce, żebyś coś sobie uczciwie powiedział. Może chodzi o relację, w której jesteś nieuczciwy. Może o decyzję, którą odkładasz, bo wiesz, że jest słuszna, ale niewygodna. Sen taki najczęściej zostawia po sobie nie strach, lecz uczucie „muszę coś zrobić” — i warto temu uczuciu zaufać. Z perspektywy hipotezy ciągłości tłumiona myśl moralna prawie zawsze wraca w nocy, ubrana w postać, której nie da się zignorować.

Egzorcysta z dzieciństwa

Sen, w którym pojawia się konkretny ksiądz z Twojej przeszłości — katecheta, proboszcz parafii, ksiądz pierwszej komunii — niesie ze sobą warstwę emocji z dzieciństwa. Czasem są to wspomnienia pozytywne (poczucie bezpieczeństwa, ciepło wspólnoty), czasem negatywne (lęk przed grzechem, sztywne reguły, nieprzepracowane doświadczenia spowiedzi). U osób, które przeżyły w dzieciństwie surowe wychowanie religijne, sen z udziałem dawnego duchownego-egzorcysty może być sygnałem, że jakaś emocja z tamtego okresu domaga się obróbki. Granqvist i Kirkpatrick (Granqvist i Kirkpatrick, 2004) pokazali, że osoby z lękowym stylem przywiązania częściej przeżywają intensywne doświadczenia religijne — i częściej wracają do nich w snach. Jeżeli rozpoznajesz w tym sobie, warto przyjrzeć się, jakie emocje z dzieciństwa wciąż na Ciebie wpływają.

Co mówi psychologia?

Marzenie senne z egzorcystą to dla psychologii snu szczególnie wdzięczny materiał — łączy w sobie kilka mechanizmów, z których każdy ma solidne potwierdzenie naukowe.

Hipoteza nadnaturalnych agentów. McNamara i Bulkeley w pracy z 2015 roku przeanalizowali setki raportów sennych pod kątem występowania postaci nadnaturalnych — duchów, aniołów, demonów, bóstw, religijnych figur. Ich wniosek: mózg podczas REM ma podwyższoną aktywność w obszarach związanych z atrybucją intencji oraz teorią umysłu, co sprzyja generowaniu „obecności” wykraczających poza zwykłe doświadczenie. Spotkanie z egzorcystą we śnie jest typowym produktem tego mechanizmu — to spotkanie z agentem, który ma władzę nad niewidzialnym (McNamara i Bulkeley, 2015). Bulkeley we wcześniejszej pracy (Bulkeley, 2009) podkreśla, że treści religijne w snach pełnią funkcję regulacyjną — pomagają nadać sens chaotycznym emocjom i nadbudować na nich strukturę.

Paraliż senny i halucynacje „obecności”. Druga, równie ważna ścieżka prowadzi przez paraliż senny. James Allan Cheyne w klasycznej pracy z 2003 roku (Cheyne, 2003) opisał trzy typowe składniki halucynacji paraliżu sennego: poczucie obecności kogoś w pokoju, ucisk na klatce piersiowej oraz wrażenie lewitacji lub ruchu ciała. To, jak interpretujemy te wrażenia, zależy od kultury. Jalal i Hinton (Jalal i Hinton, 2013), porównując populacje Egiptu i Danii, wykazali, że Egipcjanie aż w 48% przypadków interpretują paraliż senny jako atak dżinna — Duńczycy niemal nigdy. Kolejne badanie Jalala (Jalal i in., 2014) potwierdziło, że ramy kulturowe nie tylko nadają interpretację paraliżowi, ale wpływają na jego nasilenie i częstość. W Polsce kulturowy „domyślny szablon” interpretacji takiego doświadczenia jest zwykle religijny: demon, opętanie, potrzeba duchownego.

Możliwość fizjologiczna kontra potrzeba duchowa. Solomonova (Solomonova, 2018) w obszernym przeglądzie zjawiska paraliżu sennego w Oxford Handbook of Spontaneous Thought wyraźnie podkreśla, że stan ten — choć przerażający — jest fenomenem fizjologicznym, nie duchowym. Reaguje na poprawę higieny snu, redukcję stresu i krótkoterminową terapię poznawczo-behawioralną. Bourguignon (Bourguignon, 2004) w pracy nad transem w kulturach tradycyjnych pokazuje natomiast, że doświadczenia „posiadania” przez duchy w społecznościach, które dają im religijną ramę, pełnią ważną funkcję społeczną — pozwalają wyrazić emocje, które inaczej musiałyby zostać stłumione. Dla osoby w Polsce, której takie marzenie senne pojawiło się jednorazowo, sens jest najczęściej psychologiczny. Dla osoby, której doświadczenia te powtarzają się i wiążą z paraliżem sennym, ścieżka medyczna powinna mieć pierwszeństwo przed duchową.

Czwarty mechanizm to zwykła hipoteza ciągłości: jeżeli oglądałeś film o egzorcyzmach, czytałeś świadectwa egzorcystów albo rozmawiałeś z kimś, kto wierzy w opętania, mózg w nocy przetwarza ten materiał. Efekt dnia resztkowego działa bezlitośnie — i nie ma w nim nic mistycznego.

Co mówią drukowane senniki o egzorcyście?

Tradycyjne senniki — pisane wieki przed pojawieniem się obrazu nowoczesnego egzorcysty znanego z filmu Friedkina — nie mają oczywiście wpisu „egzorcysta” jako takiego. Ale interpretowały sceny pokrewne: spotkanie z kapłanem, rytuały oczyszczenia, walkę z duchem, opętanie. Sprawdźmy, jak tradycja patrzyła na to, co dziś nazwałbyś snem o egzorcyzmie.

Sennik egipski (ok. 1275 p.n.e.)

W starożytnym Egipcie kapłan we śnie był wysłannikiem bogów — postacią łączącą świat ludzki z boskim. Sen, w którym kapłan dotykał śniącego lub odprawiał nad nim rytuał, traktowano jako pomyślny: oznaczał, że bóstwo zainteresowało się losem człowieka i jest gotowe oczyścić go z wpływów Seta — boga chaosu. Rytuał oczyszczenia we śnie był jednym z najlepszych znaków, jakie można było otrzymać. Sen o opętaniu lub złym duchu zapisywano czerwonym atramentem i oznaczano jako sen „djw” — zły — wymagający przebłagania bogów. Współczesny ekwiwalent: marzenie senne z egzorcystą z Egiptu interpretowano by jako sen o uleczeniu, nie o zagrożeniu.

Sennik Artemidora (II w. n.e.)

Artemidoros z Daldis, autor najstarszego systematycznego sennika, kapłanów i rytuały oczyszczenia interpretował w zależności od statusu śniącego. Dla osoby zdrowej sen o spotkaniu z kapłanem oznaczał zmianę życiową — śmierć starego, narodziny nowego. Dla osoby chorej był pomyślny: zapowiadał uzdrowienie. Dla osoby uwikłanej w spór sądowy — sygnalizował konieczność oczyszczenia się ze skrytych grzechów. Artemidor jako pierwszy odnotował, że ten sam sen może mieć przeciwne znaczenia zależnie od tego, kto go przeżywa — co dzisiejsza psychologia snu w pełni potwierdza.

Sennik Millerów (1901)

Gustavus Hindman Miller, najczęściej cytowany sennik zachodniej tradycji, nie miał wpisu o egzorcyście, ale obszernie interpretował sny o księżach. Według Millera widzieć księdza we śnie to ostrzeżenie przed pochopnymi decyzjami; rozmawiać z księdzem — sygnał, że trzeba uporządkować sprawy duchowe lub moralne. Sen, w którym duchowny „zabiera coś z Ciebie”, Miller interpretował jako stratę spowodowaną własnym brakiem rozwagi. Charakterystyczny dla Millera pragmatyczno-ostrzegawczy ton tutaj wybrzmiewa szczególnie wyraźnie: sen o duchownym jest praktycznym wezwaniem do uporządkowania życia, nie zaproszeniem do mistyki.

Sennik ludowy polski

Polska tradycja ludowa — szczególnie bogata, jeśli chodzi o motywy demoniczne — kapłana we śnie traktowała ambiwalentnie. Z jednej strony obowiązywała zasada kontrastu („co złe we śnie, to dobre na jawie”) i sen o egzorcyzmie czy walce z duchem często interpretowano pozytywnie: jako zapowiedź pomyślnego zakończenia trudnej sprawy. Z drugiej — w niektórych regionach (Podhale, Lubelszczyzna) sen o księdzu modlącym się nad śpiącym uchodził za ostrzeżenie przed chorobą. Sen o zmorze (mara), w tradycji ludowej kobiecym demonie siadającym na piersi śpiącego, leczono nie egzorcyzmem, lecz nożem pod poduszką, czosnkiem na progu i znakami krzyża wyciętymi w drewnie. Ludowa zaradność była tu zaskakująco bliska temu, co dziś nazwalibyśmy higieną snu.

Sennik psychologiczny (od 1899)

Freud widział w egzorcyście figurę superego — wewnętrznego cenzora, który próbuje stłumić zakazane popędy. Jung szedł głębiej: egzorcysta to archetyp Starego Mędrca i jednocześnie reprezentacja indywidualnego procesu integracji Cienia. „Demon” we śnie to według Junga ta część osobowości, której świadomie nie chcemy uznać — a egzorcyzm to nieudolna próba jej wyparcia, podczas gdy zdrowsze rozwiązanie polega na rozpoznaniu i włączeniu. Współczesna psychologia (McNamara, Bulkeley, Domhoff) rezygnuje z symbolicznych odczytów na rzecz statystyki: marzenie senne z egzorcystą odzwierciedla bieżące emocje śniącego, jego osobistą historię religijną oraz fizjologię snu REM.

Konsensus: Tradycje są zaskakująco zgodne w jednym: sen o kapłanie odprawiającym rytuał nie zapowiada zła. Egipt widzi w nim łaskę bogów; Artemidor — zmianę życiową; ludowy polski — pomyślne rozwiązanie sprawy; psychologia — proces integracji wewnętrznej. Jedynie Miller wprowadza nutę ostrzeżenia, ale nawet u niego nie chodzi o realne zagrożenie duchowe, lecz o moralną mobilizację. Żadna tradycja nie traktuje takiego snu jako sygnału opętania.

Co zrobić po takim śnie?

Sen się skończył, ale obraz wciąż żyje pod powieką. Oto co możesz zrobić — od najprostszych kroków po tymi, które wymagają decyzji o tym, kogo poprosić o pomoc.

1. Zapisz sen, nim zblednie. Religijne sny mają tendencję do szybkiego ulatniania się — paradoksalnie szybciej niż sny banalne. Zapisz: kim był egzorcysta (znaną osobą? nieznajomym? księdzem z dzieciństwa?), kto był „opętany” (Ty? bliski? obcy?), gdzie odbywał się rytuał, jak się czułeś w jego trakcie i zaraz po. Te szczegóły są mapą Twojej podświadomości — bez nich interpretacja sprowadza się do gołych domysłów.

2. Zadaj sobie trzy pytania. Pierwsze: co w moim życiu czuje się „nieswoje” — nawyk, myśl, relacja, decyzja, która sprawia, że nie poznaję samego siebie? Drugie: od czego chciałbym się oczyścić, ale nie wiem jak — poczucie winy, wstydu, niewypowiedziany żal? Trzecie: czyja siła była mi w ostatnim czasie potrzebna, choć o nią nie poprosiłem — terapeuty, rodzica, partnera, przyjaciela? Wizja egzorcyzmu niemal zawsze odpowiada na jedno z tych trzech pytań.

3. Technika uspokajania po nocy. Jeżeli budzisz się przerażony, połóż dłonie na klatce piersiowej i brzuchu, oddychaj wolno — 4 sekundy wdech, 7 sekund wydech. Powtórz pięć razy. Zapal światło. Wymień na głos pięć przedmiotów wokół. To technika grounding, która pomaga odróżnić sen od rzeczywistości i obniżyć aktywność układu współczulnego. W przeciwieństwie do tego, co podpowiada niektóre poradnictwo religijne, modlitwa odmawiana w panice najczęściej nie pomaga — bo nie wycisza, lecz wzmacnia interpretację „coś naprawdę się tu dzieje”. Najpierw ureguluj ciało, potem dopiero wracaj do znaczenia.

4. Kiedy zwrócić się do psychologa, a kiedy do księdza? Do psychologa idź, gdy: sen się powtarza i wiąże z paraliżem sennym; budzisz się z silnym lękiem, który utrzymuje się przez dzień; przeżywasz lęk przed zaśnięciem; sen wiąże się z traumatycznymi doświadczeniami religijnymi z dzieciństwa; pojawiają się natrętne myśli o opętaniu lub „złych mocach” wpływających na Twoje życie. Do duchownego (rozmowa duszpasterska, nie egzorcyzm) idź, gdy: sen ma dla Ciebie wymiar duchowy, którego psycholog nie pokryje; chcesz omówić swoją relację z wiarą; szukasz rytuału zakończenia jakiegoś etapu. Stowarzyszenie Egzorcystów Polskich jednoznacznie podkreśla, że egzorcyzm to ostateczność stosowana po wykluczeniu wszelkich przyczyn psychicznych — sam sen, choćby najbardziej intensywny, nie jest przesłanką do takiego rytuału.

Pytania i odpowiedzi

Zobacz takze

• Sen o demonie
• Sen o diable
• Sen o duchu
• Sen o mówieniu
• Sen o ewangelii
• Sen o makijażu